U bent hier

Basiliek van Sint Servaas, Maastricht

Basiliek van Sint Servaas

Basiliek van Sint Servaas

De kunstschatten van de Basiliek van Sint Servaas zijn gedurende eeuwen bij elkaar gebracht en zijn tot over de landsgrenzen vermaard. Het complex vormt ook vandaag nog een middelpunt in het katholieke leven. 

Van grafkapel tot basiliek

De Basiliek van Sint Servaas met zijn kruisgang en aanpalende ruimtes vormt samen met de Sint Janskerk in Maastricht een monumentale herinnering aan het kapittel van Sint Servaas. De oorsprong van het gebouwencomplex gaat terug tot de vroege middeleeuwen. Bij archeologisch onderzoek werden onder de kerk sporen aangetroffen van een rechthoekig stenen gebouwtje aan de rand van een laat-Romeins grafveld uit de 4de en 5de eeuw. Deze vermoedelijke kapel boven het graf van de heilige Servaas wordt tussen circa 560 en 650/675 na Christus vervangen door een Merovingische kerk, en nog later door een grotere kerk. In de 2de helft van de 10de eeuw wordt die weer gesloopt om ruimte te maken voor de romaanse kerk. In de 11de en 12de eeuw vinden veranderingen en uitbreidingen plaats en ook daarna ondergaat het kerkgebouw nog herhaaldelijk gotische, barokke, neoromaanse en neogotische wijzigingen. Tijdens de restauratie in 1985-1993 krijgt de Sint Servaas in zekere zin haar middeleeuwse karakter terug.

Machtig kapittel

In de 9de eeuw wordt de gemeenschap omgevormd tot een seculier kapittel, dat veel macht en rijkdom vergaart. Bij de kerk verrijzen dan ook tal van kapittelgebouwen, kanunnikenhuizen en in de vroege 13de eeuw de Sint Janskerk. In de Franse tijd wordt het kapittel opgeheven en raakt het gebouwencomplex zijn kerkelijke status kwijt. Vanaf 1804 is de Sint Servaas als parochiekerk weer in gebruik voor de katholieke eredienst. In 1985 bezoekt paus Johannes Paulus II de stad Maastricht en wordt de Sint Servaas verheven tot basiliek (‘basilica minor’).

Schatkamer

In het interieur van de Basiliek van Sint Servaas en de omringende gebouwen zoals de pandhof, de kapittelschool, de sacristie en de kapel, is de lange geschiedenis van het complex afleesbaar. De kapel functioneerde vanouds als schatkamer en is tegenwoordig als museum is ingericht. De bijzondere kunstschatten die hier staan opgesteld zoals de reliekhouders voor de relieken van diverse heiligen vallen onder de Wet tot behoud van cultuurbezit en genieten daardoor extra bescherming als Nederlands erfgoed. 

Rijk interieur

Het welvarende kapittel, de talloze pelgrims en sinds de 19de eeuw de katholieke parochie investeren niet alleen in het gebouw, maar ook in de binnenruimtes en de inventaris. Overal in het complex is dit te zien aan de decoratie en opgestelde objecten, die uiteenlopen van middeleeuws tot eigentijds. Tot het ensemble behoren de wandschilderingen, het gebrandschilderd glas, de beeldhouwwerken in steen en hout, het grote orgel, de bouwsculptuur, het kerkmeubilair, tal van liturgische inventarisstukken en de geelkoperen gotische doopvont met de monumentale neogotische torenvormige deksel. 
Het romaanse reliekschrijn van Sint Servaas is het absolute topstuk. In 1403 werd de schedel van Servaas in het - ook bewaard gebleven en omstreeks 1580 sterk herstelde - reliekenborstbeeld van de patroonheilige geborgen. Ook bevinden zich in de kerkschat de Servatiana 9 voorwerpen, die als het persoonlijk bezit van de heilige werden beschouwd. Uitzonderlijk zijn de ivoren kistjes uit de 12de en 13de eeuw die werden gebruikt om relieken van heiligen in op te bergen. Alles tezamen is onlosmakelijk verbonden met de locatie, het gebouw en zijn geschiedenis.

Processies

De Basiliek van Sint Servaas vormt een belangrijk middelpunt van het katholieke leven in Maastricht, wat onder meer blijkt uit de indrukwekkende Heiligdomsvaart waaraan alle sectoren van katholiek Maastricht deelnemen en ook veel toeristen en mensen van buiten Maastricht. Naast ommegangen, vieringen en pelgrimages is er ook een cultureel programma. De Sint Servaas is daarmee een schat van niet alleen grote kunsthistorische, maar ook onmetelijke cultuurhistorische waarde voor de stad en voor Nederland.

Meer informatie

Bronnen

  • Koldeweij, A.M. (1985). Der gude Sente Servas. De Servatiuslegende en de Servatiana: een onderzoek naar de beeldvorming rond een heilige in de middeleeuwen. Maaslandse Monografieën 5. Assen/Maastricht: Van Gorcum.
  • Mekking, A.J.J. (1986). De Sint-Servaaskerk te Maastricht. Bijdragen tot de kennis van de symboliek en de geschiedenis van de bouwdelen en de bouwsculptuur tot ca. 1200. Clavis Kunsthistorische Monografieën, deel II. Zutphen: Walburg Pers.

Tekst: Jos Koldeweij
Foto's: Serge Technau

Reacties