U bent hier

Hoe dient een beschildering op een deur blootgelegd te worden?

dinsdag 15 april 2014 - 00:00

Bij sloopmateriaal bestaat het vermoeden dat er onder recentere verflagen beschilderingen schuilgaan,dit na historisch onderzoek, op welke wijze kan de onderschildering worden ontdaan van latere overschilderingen?

(Vraag, geplaatst op Behoudvanbinnen.nl door Theunis van der Meer op 15-04-2014)

Antwoord

Reacties

Een vondst onder recenter aangebrachte verflagen is altijd bijzonder! Het is een spannende ontdekking, vergelijkbaar met die van een archeologische vondst. En daar houdt de vergelijking met de archeologie niet op.

>> Zoeken naar een zorgvuldige aanpak <<
Het is verleidelijk om de mouwen op te stropen. maar een schildering is erg kwetsbaar. Daarom is het raadzaam om eerst de mogelijkheden te verkennen.

>> Wat heeft u precies in handen? <<
De eerste vraag bij de voorbereiding is: wat heeft u nu precies in handen? Als dat duidelijk is kunt u betere beslissingen maken over het eventueel blootleggen. Hieronder leest u de stappen die helpen om tot een doordachte omgang met de schildering te komen. Meer informatie over de omgang met historische schilderwerk kunt u nalezen op www.monumentaalschilderwerk.nl.

>> Gaat het om een schildering in een geregistreerd monument? <<
Het ‘graven’ in een monument is, vergelijkbaar met archeologie, onderhevig aan wet- en regelgeving. Dat geldt ook voor het ‘graven’ in het schilderwerk van dat monument.
Als het gaat om een vondst in een monument, neem dan contact op met uw gemeente, dat is nuttig en nodig. Nuttig omdat de gemeente meedenkt over de betekenis van de decoratie, hoe om te gaan met de vondst en mogelijke financieringsbronnen. Nodig omdat voor het verwijderen van verflagen en het restaureren van een schildering in een (Rijks)monument een omgevingsvergunning nodig is.

>> Kent u de waarde van de bestaande verflagen? <<
Ook de recentere verflagen op de beschilderde deur kunnen voor het pand van historische waarde zijn. U kunt het weer vergelijken met de archeologie. Een archeologische vindplaats blijft bij voorkeur in situ behouden voor toekomstige generaties. Wanneer dit niet mogelijk is, wordt de bodem verstoort door archeologische resten op te graven volgens een vastomlijnd protocol. Want de samenhang, die de vondst heeft met de gelaagdheid van de grond, doet er toe. Zo’n blootleg protocol bestaat voor bovengrondse monumenten (nog) niet. Wel kan ik u richtlijnen geven.

>> Betrek de juiste specialisten <<
U kunt in dit geval veel hebben aan een kleurhistorisch onderzoeker en een restaurator gespecialiseerd in het behoud van schilderingen en beschilderde oppervlakten in historische binnenruimten.
De kleurhistorisch onderzoeker kan de betekenis (waarde) onderzoeken die de recentere verflagen en de beschildering op de deur hebben in samenhang met het pand. Zie hiervoor ook de Technische Gids over Kleuronderzoek ( http://cultureelerfgoed.nl/publicaties/kleuronderzoek).
Voor het onderzoeken van de mogelijkheden tot blootleggen van de schildering schakelt u het best een restaurator in, die ervaring heeft in het schadevrij blootleggen. Een restaurator is een vrij beroep, daarom geef ik u als richtlijn een restaurator te betrekken met een vergelijkbaar denk- en werkniveau als de KNA archeoloog. Deze zal behalve de aantastingen, ook de schildering kunsthistorisch kunnen duiden en de aard van het materiaal onderzoeken. De restaurator houdt rekening met de chemische samenstelling van verflagen, hun verouderingseigenschappen en de reacties die producten bij het blootleggen te weegbrengen.

>> Welke informatie over de deur en de schildering heeft u nodig? <<
Om uw vraag ‘hoe dient een beschildering blootgelegd te worden’ goed te kunnen beantwoord is er meer informatie nodig.

'Objectgegevens'
• Van wat voor pand of vertrek maakt de deur onderdeel uit? (adres, monumentengegevens, datering, bouwstijl, functie etc.)
• Wie gaf opdracht tot de bouw?
• Zijn er meerdere bouwfases bekend?
• Wie waren de uitvoerders? (van de bouw, deur en/of schildering)
• Wat is het voor een deur? (bv: hoe ziet de deur eruit, profilering etc.)
• Wat zijn de afmetingen?
• Wat is de datering van de deur?
• Tot welke bouwfase behoort de deur?
• Wat is het materiaal van de deur? (bv: hout, metaal, glas)
• Wat is het materiaalsoort? (bv: eiken, grenen, zink, staal, gebrandschilderd glas)

'Conditie'
• Wat is de staat van het hout van de deur? (bv: biologische aantasting, scheuren etc.)
• Hoe is de hechting van de verf op de deur?
• Hoe is de onderlinge hechting tussen de verflagen?
• Hoeveel recentere verflagen zijn er aangebracht over de schildering? (zichtbaar door een aantal verfmonsters onder de microscoop te bestuderen)
• Is er veel of weinig materiaal dat de schildering bedekt?
• Wat is de staat van deze verflagen?
• Welke soort verflaag is er direct op de schildering aangebracht? Wat is het bindmiddel?
• Wat is de conditie van de schildering? Was de schildering al in slechte staat toen deze werd overschilderd? Of is de schildering geschuurd voordat deze werd overschilderd?
• Hoe goed of slecht is de toestand van de schildering zelf?
• Gaat het om fragmenten van een schildering, of is de schildering nog helemaal aanwezig?
• Met wat voor verfsoort is de schildering gemaakt? (bijvoorbeeld: olieverf, caseïneverf, lijmverf, harssoort) m.a.w. uit welke bestanddelen bestaat de grondering, de schildering?
• Is er een vernis of meerdere vernissen aanwezig op de schildering? En zo ja om wat voor soort vernis gaat het? (microscopie en bindmiddelonderzoek)

'Betekenis'
• Wat is de waarde van de deur voor het pand of vertrek? Zijn er meer bouwfases? (bouwhistorisch onderzoek)
• Hebben zowel de vondst als het materiaal dat het geheel bedekt een bijzondere esthetische of historische waarde en/of zijn er meerdere decoratiefases? Wat is de waarde van die decoratie(fases)? Tot welke decoratieschema’s van het vertrek behoren deze verflagen en van welk decoratieschema in het vertrek maakt de schildering deel uit? In welke mate is de schildering nog aanwezig of verspreid door uit het gebouw? Wie gaf de opdracht? Wie voerde de schildering uit? Wat stelt het voor? Zijn er vergelijkbare schilderingen bekend? (kleurhistorisch onderzoek). Zie hiervoor ook het Pinterest bord dat ik naar aanleiding van uw vraag heb aangemaakt. Hier vindt u voorbeelden van andere beschilderde deuren (http://www.pinterest.com/kleurhistorie/beschilderde-deuren/).

'Afwegingen'
• Bij de beslissing om de schildering bloot te leggen spelen ethische en technische keuzes, naast esthetische.
• Hoe groot is de kans dat er onbedoeld schade zal ontstaan door onachtzaamheid omdat de schildering nu aan het oog is onttrokken?
• In hoeverre veroorzaakt de overschildering op lange termijn schade voor de schildering?
• Doet het verder verwijderen van de materialen die de schildering afdekken afbreuk aan de bestaande historisch gegroeide architectonische eenheid?
• In welke mate is de schildering schadevrij bloot te leggen?
• Fragmentarische en onderbroken fragmenten geven soms te weinig houvast om het decoratieve schema te begrijpen.
• De schildering kan sleets zijn door gebruik of eerdere restauraties, of beschadigd voor het aanbrengen van een nieuwe afwerking (schuren, hakken). Als de schildering is overschilderd dan was dat vaak met een reden, de schildering was in slechte staat, of de inrichting van het gebouw veranderde. Die verandering beïnvloedde de relatie van de schildering met zijn omgeving (nieuwe kamers, of juist doorbraken, functieverandering). In sommige gevallen was het gewoon een kwestie van een nieuwe smaak of mode.
• Zijn de huidige en toekomstige omstandigheden binnen het gebouw geschikt voor het in het zicht brengen en houden van de schildering? Restauratiekwesties zijn verbonden met het gebouw zelf, de omgevingsfactoren en het gebruik. Als deze factoren nog niet duidelijk zijn kan de vondst beter bedekt en beschermd blijven.
• Misschien zijn er zelfs aanvullende beschermende maatregelen nodig.
• Net zo belangrijk zijn de afwegingen van kosten, zowel de directe kosten als op lange termijn. Blootleggen kan een tijdrovend en kostbaar werk zijn. Weeg deze kosten af tegen de kosten voor restauratie van het gehele gebouw en de middelen die beschikbaar zijn voor toekomstig onderhoud, want het gaat over kosten op directe en op lange termijn.

>> Wat is er mogelijk? <<
Om vast te stellen of het wenselijk en mogelijk is om een schildering bloot te leggen is het belangrijk om bovenstaande informatie te (laten) verzamelen en schriftelijk vast te leggen. Schakel hiervoor de eerder genoemde onderzoeker en restaurator in, die ervaren is in het schadevrij blootleggen. De onderzoeker en restaurator maken - op basis van bovengenoemde informatie en testen - een behandelplan. In het behandelplan geeft de restaurator de mogelijk geschikte methoden aan, inclusief technisch, esthetische en ethische overwegingen om wel of niet verder bloot te leggen.

De aanpak varieert per geval en hangt af van een grote hoeveelheid variabelen. De aanpak houdt rekening met:

• de waarde die aan het bestaande materiaal- en kleurgebruik, aan de schildering en aan de afwerking van het totale interieur wordt toegekend, in relatie tot de onderliggende schildering (ethische afwegingen);
• de staat waarin de bestaande afwerking en de onderliggende schildering verkeert (technische afwegingen);
• de aard van de opdracht (de wensen van de opdrachtgever en de financiële mogelijkheden).

Het is lang niet altijd mogelijk om de schildering bloot te leggen, omdat bijvoorbeeld:

• de recentere verflagen ook waardevol zijn;
• de technische staat dit niet toestaat, omdat de schildering in erg slechte staat verkeerd, (beschadigd of opgeschuurd) of de hechting van later aangebrachte verf op de schildering te sterk is;
• het blootleggen te veel tijd in beslag zal nemen, zoals het geval bij de overschilderde voorstellingen op de 17de eeuwse deuren van het Trippenhuis in Amsterdam (zie afbeelding).

>> Testen om de schildering schadevrij bloot te leggen <<
Ervaring heeft geleerd dat het blootleggen door onervaren specialisten tot onherstelbare schade van schilderingen heeft geleid.

'Ongeschikte methoden'
Ongeschikt zijn de materialen en technieken die een schilder toepast voor het voorbereiden van nieuw schilderwerk, zoals afbijt, föhn, straler of schraper. Want deze materialen en technieken zijn lastiger onder controle te houden en zullen eerder schade veroorzaken. De verf kan door hitte verkleuren en zelfs verbranden. De verf kan door de chemische samenstelling van de afbijt oplossen. Door het schrapen kunnen delen van de schildering losraken.

'Geschikte methoden'
Het blootleggen is dus het werk van een ervaren restaurator met de juiste kennis en vaardigheden om materialen en technieken nauwkeurig af stemmen op het schadevrij blootleggen van de schildering. Met verschillende testen bepaalt de restaurator de beste methode om de recentere verflagen te verwijderen. De restaurator stemt de methode op de verzamelde kennis over de samenstelling van de aanwezige verflagen. Deze testen vinden plaats op verschillende partijen en kleuren omdat deze per test anders kunnen reageren. Het gebruik van verschillende lichtbronnen, zoals een UV lamp, en een microscoop helpen de restaurator om het werk minutieus uit te kunnen voeren.
De restaurator beredeneert in het behandelplan waarom een bepaalde test een beter resultaat geeft dan de overige testen en of het resultaat voldoende is om tot blootleggen van de gehele schildering over te gegaan.

>> Aandachtspunten bij blootleggen <<
Als op basis van de verzamelde informatie de keuze valt op het blootleggen van de schildering dan kan een restaurator tot uitvoering overgaan. Enkele aanvullende aandachtspunten zijn:
• Blootleggen kan alleen als de hechting van de schildering op orde is. Is dit niet het geval dan moet de restaurator eerst de losse verf consolideren.
• Een proefvlak om het behaalbare resultaat te toetsen maakt altijd onderdeel uit van de aanpak.
• Ook tijdens de uitvoering zal de restaurator eventueel de werkzaamheden aanpassen, want uit ervaring blijkt dat dit vaak nodig is.
• Net als een archeoloog documenteert de restaurator de bevindingen en werkzaamheden. 

Ik wens u veel succes met de vondst! Vindt u het leuk om uw vondst te delen, dan kan dat op verschillende manieren, bijvoorbeeld via www.mijnmonument.nl.

(Antwoord gegeven op Behoudvanbinnen.nl door Bernice Crijns op 11-05-2014)