U bent hier

Voor liefhebbers: dessertkamers

dinsdag 22 augustus 2017 - 14:41

Villa Zuiderhout (1909) in Heemstede. Villa is helaas afgebroken.

DESSERTKAMERS

INLEIDING

Vroeger kwam ik vaak bij mijn grootouders op bezoek maar van een dessertkamer was in hun vooroorlogs rijtjeshuis geen sprake. Wel was er een luikje in de muur tussen de keuken en de woonkamer waar eten, pannen, bestek, borden en dessert werden doorgeschoven. Omdat ik geen goed beeld had van een dessertkamer, ben ik gaan zoeken in de beeldbank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Helaas vond ik geen enkele afbeelding, ook niet bij andere belangrijke beeldbanken. Blijkbaar heeft een dergelijke ruimte nooit belangstelling gekregen. Nieuwsgierig geworden naar het fenomeen dessertkamer bracht onderzoek mij bij een andere categorie woonhuizen, namelijk de grote luxe villa’s.

FUNCTIE

Het woord dessertkamer doet vermoeden dat het gaat om een kamer waar een overdaad aan desserts gereed staat. Interieurdeskundige Barbara Laan vermeldt in een toelicht op het huis De Bijenschans in Hilversum: ‘’Keukenwerk vond plaats in de keuken, maar ook in een aparte ruimte met bergmogelijkheid voor glaswerk, servies en linnengoed. Een zogenaamde dessertkamer of pantry kon bovendien goede diensten bewijzen als ‘puddingfabriek’. Leuk is wat zij verder vermeldt: ‘’In kleinere huizen kon worden volstaan met een luik tussen eetkamer en keuken zodat niet elke keer de eetkamerdeur open en dicht ging als er werd opgediend of afgenomen.’’ Het standaardwerk over de ontwikkeling van het Nederlandse interieur omschrijft een dessertkamer als een ruimte waar voorbereidingen voor de maaltijd worden getroffen. Als representatief voorbeeld wordt hier genoemd de bankierwoning van J. Borski, villa Hartelust in Bloemendaal, een ontwerp van architect H.M. Tétar van Elven dat gerealiseerd werd in 1847-1848. Ileen Montijn sluit hier naadloos op aan met een passage in haar publicatie Leven op stand 1890-1940: ‘’Eetkamer en huiskamer waren vaak dezelfde. Het gezinsleven speelde zich af rond de tafel, ook buiten de maaltijden. Was er een afzonderlijke eetkamer, dan was daarnaast een dessertkamer, die ook wel aanrechtkamer of dienkamer heette. Daar werd alles klaargezet wat voor de maaltijd nodig was; porselein en glaswerk werden er bewaard.’’ Concluderend kunnen zeggen dat een dessertkamer twee functies heeft: een functie voor opslag en voorraad en een functie voor de voorbereiding voor de maaltijd om bewoners en gasten snel en adequaat te bedienen.

ONTSTAAN

In grote, particuliere huizen vindt vanaf de 18de eeuw een toenemende differentiatie van vertrekken plaats. Dessertkamer en eetkamer waren toen wel norm geworden bij grote huizen waar regelmatig gasten werden ontvangen. Toch zijn er niet veel vermeldingen van dessertkamers in publicaties voor de 19de eeuw te vinden. Dr. J. Heringa noemt kort in zijn essay ‘Diplomatiek ceremonieel in het midden van de achttiende eeuw’ de dessertkamer: ‘’Nog was er een tafel voor de pages, een voor de camerdienaars en bodens en een voor de lacqueyen: alle door billietten gedistingueert; soo ook de dessertkamer.’’ De bekende Jacobus Craandijk heeft tijdens zijn wandelingen en bezoekjes ook hier en daar een dessertkamer gezien, maar dan hebben we het over de late 19de eeuw. In Het moderne landhuis in Nederland van J.H.W. Leliman en K. Sluyterman uit 1915/1922 wordt onder andere het landhuis Zuiderhout in Heemstede besproken en geïllustreerd. Het gaat om een ruime opgezette villa uit 1909 naar ontwerp van architect Johannes Wolbers. Naast de eetkamer ontwierp de architect een kleine dessertkamer en bijkeuken met een aangrenzende ruime keuken.

TWEE VOORBEELDEN

1. Villa Koningshof in Overveen is in de periode 1898-1900 gebouwd in opdracht van bankier Johannes Luden en zijn vrouw Mathilde Luden-Van der Vliet. Voor het ontwerp was Abraham Salm verantwoordelijk. De dessertkamer-dienkeuken is een forse ruimte die direct grenst aan de eetkamer. Van hieruit kon de familie en de gasten bediend worden. De kookkeuken is iets verderop in de dienstvleugel gesitueerd. In en rond de villa was veel werk te doen waarvoor behoorlijk wat personeel nodig was.

2. Villa Habeo Horam, Zandvoortseweg in Aerdenhout. Door latere eigenaren is de oorspronkelijk naam Villa Maria gewijzigd. Het huis is in opdracht van bouwmaterialen handelaar A.J.H. Reijnders en zijn echtgenote Maria Francina Josephine Carolina Kolberg in 1908-1909 gebouwd. Zij trokken voor het ontwerp architect Jacob van den Ban aan. Opvallend is hier de tamelijk ruime dessertkamer tussen de keuken en de woonkamer in het oostelijk deel van de begane grond. Vanuit de dessertkamer geeft een kleine trap toegang tot de eerste verdieping. Het kan niet anders dan dat het nodige personeel in dienst was in de ondersteuning bij al het werk. Noten

Taal 
Nederlands

Reacties

Een leuk stukje over een verdwenen kamertype. Kijk ook eens Het Bouwkundig Weekblad of De Opmerker voor 19de eeuwse voorbeelden. Het was echt bijna een standaard "commoditeit" naast eetkamers in "huizen van stand" Bijv : Villa Duinlust te Overveen (1883), Villa Heineken te Amsterdam (1890), een villa aan het Bankaplein Den Haag heeft een "provisiekamer" tussen eetzaal en keuken (H. Wesstra, 1884). In een paar zeer aanzienlijke huizen waar de bediening talrijk was - en een diensttrap nabij- was er geen dienkamer naast de eetkamer. Voorbeelden hiervan zijn Kasteel Oud-Wassenaer (1881) of bijv. Hydepark te Doorn (1888).