U bent hier

Sint Willibrordus Kerk, Vierakker

Sint Willibrordus Kerk

Sint Willibrordus Kerk

In het Gelderse Vierakker, onder Zutphen, bevindt zich een verborgen parel: het zeer gaaf bewaard gebleven interieurensemble van een neogotische landgoedkerk.

Landgoedkerk

Tegenover het landhuis ’t Suideras en verscholen achter enkele monumentale beukenbomen ligt een neogotisch kerkje uit 1868-1870, gewijd aan de heilige Willibrordus. Het is een driebeukige hallenkerk uitgevoerd in baksteen met een toren aan de westzijde en een kapel met puntgevels aan de zuidzijde. De kerk heeft een van de best bewaarde en zeer complete neogotische kerkinterieurs in Nederland. 
Het initiatief voor de bouw komt van de adellijke bewoners van het landhuis, Alexander baron van der Heyden van Doornenburg en zijn 2de echtgenote Therèse von Motzfeldt. Ingegeven door de slechte gezondheid van de barones en de slechte bereikbaarheid van de bestaande parochiekerk in Baak besluiten zij op eigen terrein een kerk en pastorie te bouwen. Ook voor het onderhoud van de pastoor willen zij zorgdragen. De aartsbisschop van Utrecht, monseigneur Schaepman, gaat akkoord en in 1868 krijgt de Zutphense architect H.J. Wennekers de opdracht een ontwerp te maken. Het is daarmee een van de zeldzame adellijke ‘landgoedkerken’, een type waarvan in Oost-Nederland slechts enkele voorbeelden bewaard zijn gebleven.

Bernulphusgilde

Wennekers wordt bij zijn ontwerp geadviseerd door de Utrechtse priester Gerardus van Heukelum en de beeldhouwer Friedrich Mengelberg. Tijdens de bouw van de kerk richt Van Heukelum het St. Bernulphusgilde op, een vereniging van priesters en kunstenaars ter bevordering van de katholieke kerkelijke kunst. De leden zoeken hun inspiratie in de kunst en architectuur van de late middeleeuwen. Van Heukelum gaat samenwerken met een groep neogotische kunstenaars die later bekend zullen staan als de Utrechtse School. Mengelberg is een leidende persoon in deze groep. Vierakker is te zien als het eerste gezamenlijke project van het Bernulphusgilde en is richtinggevend voor de latere werken van deze beweging.

Vol symboliek

Resultaat van hun inspanningen is een kleurrijk en indrukwekkend neogotisch interieurensemble, vol symboliek, waarbij zelfs de kleinste details nog aanwezig zijn. Mengelberg levert het vleugelaltaar, de zijaltaren, de preekstoel, de orgelkas, het triomfkruis en de heiligenbeelden. Zijn fraaie snijwerk is van hoge kwaliteit. De kruiswegstaties worden geschilderd door Martinus Christiaan Schenk. Het Utrechtse edelsmidatelier Brom levert ondermeer het doopvont, een gedenkplaat en kandelaars. De beschildering van de wanden en de gewelven wordt verzorgd door Chrétien Lindsen. De prachtige groene trompe-l’oeil draperieschilderingen – destijds veel voorkomend – zijn inmiddels zeldzaam geworden. Op de fraaie tegelvloer zijn dieren afgebeeld, die de 7 hoofdzonden symboliseren. Ze zijn niet voor niets op de vloer aangebracht; bij een gang door de kerk kan de gelovige kerkganger zijn zonden letterlijk vertrappen.

Gered van de witkwast

Alhoewel de totstandkoming van het interieur meer dan 50 jaar in beslag nam (de glas-in-loodramen worden pas in 1923-1925 geplaatst) wordt de samenhang tussen roerend en onroerend bij dit ensemble bepaald door een totaalontwerp naar de neogotische stijlbeginselen van het Bernulphusgilde. Het is een kenmerkend voorbeeld van een 19de-eeuwse binnenruimte waarbij zelfs de authentieke gaslampen bewaard zijn gebleven. Dergelijke uitmonsteringen zijn op de meeste plaatsen verdwenen, als gevolg van ingrijpende liturgische vernieuwingen en de voortschrijdende techniek. Het verhaal gaat dat de kerk in Vierakker zo mooi intact bleef doordat een nazaat van de stichters, mevrouw M.J.A. van Nispen tot Sevenaer-Ruijs de Beerenbrouck, tijdens een bespreking met haar wandelstok op tafel sloeg en daarmee verhinderde dat de pastoor met de witkwast aan de slag ging.
In 2000-2009 wordt het behoud van het bijzondere ensemble verder bestendigd door een prijswinnende restauratie van het gebouw en interieur.

Meer informatie

Bronnen

  • Heymeriks, R.J. Geschiedenis en ikonografische beschrijving der kerk van den H. Willibrordus te Vierakker 1870-1920, Nijmegen
  • Meulenkamp, W. (2016). Vierakker Sint Willibrorduskerk. Een sleutelwerk der neogotiek. In M. de Beyer, P. Verhoeven & A. Reinstra (red.). Kerkinterieurs in Nederland (pp. 246-249) Zwolle – Utrecht – Amersfoort: WBooks, Museum Catherijneconvent, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Tekst: Pia Verhoeven
Foto's: Wouter van der Sar

Reacties